Pada 7 Oktober 2026, Johor mengumumkan semua sekolah di seluruh negeri ditutup selama dua hari, iaitu pada 8 dan 9 Oktober. Keputusan itu dibuat menjunjung titah Pemangku Sultan Johor, Tunku Mahkota Ismail. Ia melibatkan 617,258 murid dan pelajar di 1,198 buah sekolah di bawah Kementerian Pendidikan Malaysia serta sekolah agama negeri. Bukan kerana banjir, bukan kerana cuti perayaan, tetapi kerana udara di luar rumah. Sepanjang penutupan itu, sesi Pengajaran dan Pembelajaran di Rumah atau PdPR diteruskan supaya pembelajaran tidak terhenti.
Sehari kemudian, pada 8 Oktober, Yang di-Pertuan Agong Sultan Ibrahim bertitah bahawa bacaan Indeks Pencemaran Udara yang berpanjangan antara 150 hingga 180 memerlukan tindakan sewajarnya, termasuk menutup sekolah di kawasan terjejas. Baginda juga meminta Kementerian Pendidikan memberi perhatian serius. Orang ramai dinasihatkan memakai pelitup muka dan mengurangkan aktiviti luar. Pelan Tindakan Jerebu Kebangsaan menetapkan tiga ambang IPU, iaitu 100 untuk menamatkan aktiviti luar bilik darjah, 150 untuk mengaktifkan Jawatankuasa Pengurusan Bencana dan memulakan pembenihan awan, serta 200 untuk menutup sekolah.
Macam mana kita tahu udara sudah tidak sihat?
Kita memang boleh rasa. Langit bertukar kelabu kemerahan, mata pedih, tekak kering, dan bangunan jauh hilang di sebalik selubung asap. Tetapi rasa tidak boleh diukur. Dua orang di jalan yang sama pun akan rasa berbeza pada hari yang sama. Jadi kita perlukan satu ukuran yang objektif, iaitu berapa banyak bahan pencemar yang terapung dalam isipadu udara tertentu. Ketika jerebu, sebahagian besarnya habuk halus yang cukup kecil untuk masuk jauh ke dalam paru-paru. Warna langit pun berubah kerana zarah itu menyerakkan cahaya, seperti yang admin terangkan dalam Mengapa Langit Berwarna Biru?
Apa itu IPU?
Di Malaysia, ukuran itu dipanggil Indeks Pencemaran Udara atau IPU, atau Air Pollutant Index dalam bahasa Inggeris. Ia diterbitkan setiap jam oleh Jabatan Alam Sekitar melalui sistem APIMS dan aplikasi MyJAS EQMS. Tujuannya mudah, iaitu memampatkan keadaan udara kepada satu nombor supaya senang difahami. Nombor itu bukan bacaan mentah. Ia hasil hitungan enam bahan pencemar, iaitu sulfur dioksida, nitrogen dioksida, karbon monoksida, ozon, habuk halus PM10 dan PM2.5 yang lebih kecil. Kaedah ini mengikut sistem Pollution Standard Index yang digunakan agensi alam sekitar Amerika Syarikat.
Cara ia dikira agak menarik. Setiap pencemar diambil purata mengikut tempohnya sendiri, kerana badan manusia boleh tahan sesetengah bahan lebih lama daripada yang lain. Habuk halus dipuratakan selama 24 jam, karbon monoksida 8 jam, sementara sulfur dioksida dan nitrogen dioksida 1 jam. Purata itu kemudian ditukar menjadi nombor tanpa unit yang dipanggil sub-indeks, dan JAS mengambil sub-indeks yang paling tinggi sebagai bacaan IPU. Bayangkan pemeriksaan doktor, dia mengambil tekanan darah, kadar nadi dan suhu, lalu menumpukan perhatian pada bacaan yang paling membimbangkan.
Sebab itu setiap bacaan IPU ada satu pencemar dominan, dan itulah yang dipaparkan bersama angka itu. Ketika jerebu, ia hampir selalu PM2.5, iaitu habuk halus bersaiz 2.5 mikron ke bawah yang jauh lebih halus daripada sehelai rambut. Inilah sebab bacaan boleh naik begitu cepat apabila asap rentas sempadan tiba. Setakat 3 petang pada 8 Oktober, JAS merekodkan 38 kawasan di Semenanjung pada tahap tidak sihat, dengan Segamat tertinggi pada angka 190, sementara tiada satu kawasan pun berada pada tahap baik. Fikirkan IPU sebagai bacaan termometer untuk udara. Ia cuma memberitahu anda betapa buruknya udara hari ini.
Julat IPU dan maksud setiap angka
JAS membahagikan bacaan kepada beberapa jalur, dan setiap jalur ada nama rasmi serta nasihat kesihatannya sendiri. Jadual ini berbaloi untuk diingat, kerana angka inilah yang muncul dalam setiap sidang media ketika jerebu, dan ia menentukan sama ada esok sekolah anak kita dibuka atau ditutup. Fikirkan jalur ini seperti lampu isyarat, hijau untuk selamat dan merah untuk bahaya. Jangan keliru kalau anda terjumpa nama yang berbeza sedikit bagi julat paling atas dalam dokumen rasmi yang lain, kerana julatnya tetap sama.
- 0 hingga 50, Baik. Pencemaran rendah tanpa kesan buruk, tiada sekatan untuk aktiviti luar.
- 51 hingga 100, Sederhana. Pencemaran sederhana yang tidak memberi kesan buruk, masih tiada sekatan.
- 101 hingga 200, Tidak Sihat. Boleh memburukkan kesihatan warga emas, wanita hamil, kanak-kanak serta penghidap penyakit jantung dan paru-paru.
- 201 hingga 300, Sangat Tidak Sihat. Kesihatan awam terjejas, dan sekolah, tadika serta taska ditutup serta-merta apabila bacaan melebihi 200.
- 301 hingga 500, Merbahaya. Orang berisiko tinggi dilarang melakukan aktiviti luar, dan orang awam dinasihatkan mengelak aktiviti luar.
- Melebihi 500, Kecemasan. Arahan Majlis Keselamatan Negara dan pengumuman media massa menjadi rujukan utama.
Jadi di manakah jatuhnya angka 150 hingga 180 dalam titah itu? Ia berada di dalam jalur 101 hingga 200, iaitu jalur Tidak Sihat. JAS mencatatkan kesannya paling ketara pada kumpulan sensitif seperti warga emas, wanita hamil dan kanak-kanak. Perlu diingat juga bahawa jerebu tidak kekal di tempat ia bermula. Ia bergerak bersama angin dan boleh datang dari luar negara, jadi bacaan di kawasan anda boleh naik atau turun tanpa diduga. Sebab itu biasakan semak APIMS atau MyJAS EQMS sebelum keluar rumah, bukan sekali sehari sahaja.
Ada sebabnya kanak-kanak diutamakan. Mereka bernafas lebih kerap berbanding orang dewasa dan paru-paru mereka masih membesar, jadi dos pencemar yang masuk lebih besar untuk saiz badan mereka. Aktiviti luar seperti perhimpunan, pendidikan jasmani dan latihan sukan pula menaikkan kadar pernafasan, dan itulah yang menambah jumlah asap yang tersedut. Sebab itu apabila udara tidak sihat, aktiviti luar bilik darjah yang mula-mula dihentikan. Jadi kalau perhimpunan pagi tiba-tiba dibatalkan, itu sebabnya.
Apa jerebu buat kepada badan
Jerebu jarang membunuh dengan kadar yang segera, dan itulah yang membuatkan sesetengah orang memandang remeh. Yang berlaku ialah kerengsaan pada hidung, tekak dan mata, batuk, sesak nafas serta serangan asma yang lebih kerap. Dokumen KKM sendiri menyenaraikan kesan setiap bahan pencemar. Ada bahan yang menambah kerentanan kepada jangkitan saluran pernafasan. Karbon monoksida pula boleh menyebabkan sakit kepala, pening dan mual. Kumpulan yang paling mudah terjejas ialah kanak-kanak, warga emas, wanita hamil, penghidap asma, penyakit paru-paru kronik, penyakit jantung dan diabetes, termasuk perokok.
Bagi kumpulan ini, nasihat KKM agak jelas. Penghidap penyakit kronik dinasihatkan mengurangkan aktiviti di luar rumah. Golongan berisiko tinggi pula perlu memakai pelindung pernafasan apabila terpaksa keluar. Perokok tidak terkecuali, kerana asap rokok menambah lagi kesan buruk jerebu terhadap paru-paru. Kalau anda mula batuk berterusan, sakit tekak, sesak nafas, sakit dada, pening atau mual, jangan tunggu sehingga bacaan IPU turun. Dapatkan rawatan di fasiliti kesihatan yang terdekat tanpa berlengah lagi.
Pelitup muka, yang mana satu berkesan
Di sinilah ramai orang keliru, dan keliru itu boleh merugikan. Pelitup muka tiga lapis yang kita pakai sejak pandemik bukan alat perlindungan terhadap jerebu. Menurut KKM, ia hanya menapis kira-kira 12 peratus habuk halus jerebu bersaiz 2 hingga 3 mikron. Ia juga tidak melekap pada muka, jadi udara tercemar masih boleh masuk melalui celah di tepinya. Fungsinya lebih kepada menghalang pengguna menyebarkan kuman kepada orang lain, bukan menapis asap untuk dirinya sendiri. Jangan juga bergantung pada selendang, kain atau pelitup fabrik, kerana ia tidak menapis zarah halus.
Pelitup yang benar-benar berkesan ialah respirator, biasanya jenis N95 atau lebih tinggi. Menurut KKM, N95 menapis hampir 95 peratus zarah sehalus 0.1 hingga 0.3 mikron, iaitu saiz paling halus dalam jerebu, dan ia direka supaya melekap rapat pada muka. Tetapi ia hanya berfungsi kalau dipakai dengan betul dan padan. Padanan rapat itu paling sukar dicapai pada kanak-kanak. WHO menambah bahawa respirator hanya membantu dalam keadaan khas, iaitu apabila kita terpaksa berada di luar untuk tempoh yang panjang.
Pelitup habuk jenis kertas pula tidak boleh diharap langsung. Ia direka hanya untuk menahan zarah besar seperti habuk kayu, jadi ia memberi perlindungan yang sangat sedikit terhadap zarah halus jerebu. Perkara yang sama berlaku pada penutup daripada kain, selendang dan pelitup fabrik. Semuanya tidak berkesan untuk jerebu. Yang penting, selesa dipakai bukan bermakna terlindung. Kalau tiada pilihan lain, pastikan penutup itu menutup hidung dan mulut serapat mungkin. Tetapi jangan anggap ia sudah cukup untuk melindungi paru-paru anda.
Dos & Don’ts
Yang patut dilakukan
- Semak bacaan IPU di kawasan anda melalui APIMS atau aplikasi MyJAS EQMS sebelum merancang aktiviti luar.
- Duduk di dalam rumah atau bangunan sebanyak mungkin, dan tutup pintu serta tingkap supaya asap tidak masuk.
- Kalau memandu, hidupkan penghawa dingin pada mod kitaran dalam dan tutup semua tingkap.
- Minum air kosong dengan banyak walaupun tidak terasa dahaga, supaya badan kekal terhidrasi.
- Basuh tangan dan muka dengan kerap, dan mandi selepas pulang dari luar.
- Gunakan penapis udara dengan penapis HEPA sekiranya mampu, dan pilih model yang tidak menghasilkan ozon.
- Bersihkan rumah dengan kain basah, kerana mengelap lebih baik daripada menyapu atau menggunakan vakum yang menimbulkan habuk semula.
- Kalau terpaksa keluar, pakai respirator yang padan, pendekkan tempoh di luar, dan elakkan kerja lasak.
- Awasi kanak-kanak, warga emas dan penghidap penyakit kronik dalam keluarga anda.
Yang patut dielakkan
- Jangan bersenam, berjoging atau beriadah di luar rumah ketika udara tidak sihat.
- Jangan harap pelitup tiga lapis, selendang atau kain untuk menapis habuk halus.
- Jangan merokok di dalam rumah atau bangunan.
- Jangan bakar apa-apa di dalam ruang tertutup, termasuk lilin, colok dan dapur kayu.
- Jangan lakukan pembakaran terbuka. Kesalahan boleh dikenakan denda minimum RM25,000 sehingga RM1 juta, penjara sehingga lima tahun, atau kedua-duanya.
- Jangan jadikan aplikasi pihak ketiga sebagai rujukan rasmi, kerana JAS menyatakan skala, kaedah pengiraan dan sumber datanya berbeza daripada bacaan rasmi negara.
- Jangan tunggu sehingga keadaan menjadi teruk. Dapatkan rawatan segera jika ada batuk berterusan, sesak nafas, sakit dada, pening atau mual.
Jaga diri, jaga keluarga
Jerebu bukan bencana yang datang dengan kesan yang mendadak, tetapi ia masuk ke dalam badan kita melalui setiap tarikan nafas dan akan memberikan kesan dalam jangka yang sedikit panjang. Nombor IPU yang kita lihat di telefon itu bukan sekadar statistik untuk pejabat kerajaan. Ia panduan mudah untuk keputusan kecil hari ini, sama ada kita perlu keluar atau lebih baik duduk di dalam rumah. Kalau ada ahli keluarga yang berisiko di kawasan yang terjejas, hubungi mereka dan pastikan mereka tahu bacaan terkini di tempat masing-masing. Jaga kesihatan anda, dan semoga kita semua selamat.
Imej utama: Renek78 / Wikimedia Commons (CC0)
Rujukan
- Jabatan Alam Sekitar, Pengiraan Indeks Pencemar Udara (IPU): https://www.doe.gov.my/wp-content/uploads/2021/09/API_Calculation.pdf
- Kementerian Kesihatan Malaysia, Pelan Tindakan Pengurusan Kesihatan Akibat Jerebu 2020: https://www.nadma.gov.my/images/2023/GarisPanduan/rujukanluar/PELAN_TINDAKAN_PENGURUSAN_KESIHATAN_AKIBAT_JEREBU_2020.pdf
- WHO, What to do when there is an air pollution alert: https://cdn.who.int/media/docs/default-source/searo/wsh-och-searo/what-to-do-when-there-is-an-air-pollution-alert-2019-pdf.pdf
- BERNAMA, 38 Kawasan Rekod Bacaan IPU Tidak Sihat Akibat Jerebu: https://www.bernama.com/bm/am/news.php?id=2617181
- BERNAMA, Jerebu: Semua Sekolah Di Johor Ditutup Dua Hari Bermula Esok: https://www.bernama.com/bm/am/news.php?id=2616759
- Astro Awani, Jerebu: Agong titah nasihat sekolah ditutup di kawasan terjejas: https://www.astroawani.com/berita-malaysia/jerebu-agong-titah-nasihat-sekolah-ditutup-di-kawasan-terjejas
Sekian, apa lagi?
Fiziklah!
